વિદ્યુત ચિહ્નો
Mohit VekariaShare

વિદ્યુત ચિહ્નો એટલે સર્કિટના ચિત્રમાં દેખાતી નાની આકૃતિઓ અને નિશાન. એ બતાવે છે કે સર્કિટમાં કયા ભાગ છે અને એ ભાગો કેવી રીતે જોડાય છે. પહેલાં ડ્રોઇંગની ચાવી જુઓ. પછી સપ્લાયથી રિટર્ન સુધીનો એક માર્ગ શોધો. જોડાણ પાસે ટપકું છે કે કેમ તે જુઓ, દરેક ભાગની બાજુમાં લખેલો કોડ વાંચો અને સ્વિચ કે કોન્ટેક્ટ સામાન્ય સ્થિતિમાં ખુલ્લો છે કે બંધ તે તપાસો. આ ક્રમ પાળશો તો અજાણ્યું ચિહ્ન દેખાય ત્યારે પણ આગળનો રસ્તો મળી રહેશે.
સૌ પહેલાં ડ્રોઇંગની ચાવી જુઓ
ધારો કે તમે મશીનનું ડ્રોઇંગ વાંચો છો. એક રેખા બીજી રેખાને કાપે છે અને બાજુમાં K1 લખેલું છે. અર્થ નક્કી કરતાં પહેલાં શીર્ષકનું ખાનું જુઓ. તેમાં સામાન્ય રીતે ડ્રોઇંગ શેનું છે, શીટ નંબર અને સુધારાની આવૃત્તિ લખેલી હોય છે. પછી ચિહ્નો સમજાવતી સૂચિ, એટલે કે લેજન્ડ, શોધો. ડ્રોઇંગ વાંચતી વખતે એ સૂચિ સામે રાખો. એક જ મશીનના પાવર, કંટ્રોલ અને તેમને જોડતા ટર્મિનલ માટે અલગ શીટ હોઈ શકે.
સર્કિટનો આલેખ સર્કિટ કેવી રીતે કામ કરે છે તે બતાવે છે. વાયરિંગ ડ્રોઇંગ પરથી ટર્મિનલ નંબર, તારનો કોડ અને કનેક્ટર જેવી વિગતો મળી શકે છે. પેનલના લેઆઉટમાં ભાગ ક્યાં મુકાયો છે તે દેખાય છે. કયું ચિત્ર જોવું એ તમારા પ્રશ્ન પર આધાર રાખે છે. કોઈ લાઇટ ક્યારે જલે છે તે જાણવા સર્કિટનો આલેખ ખોલો. એ જ માર્ગમાં કયું કનેક્ટર આવે છે તે જાણવા તેનો કોડ વાયરિંગ કે ટર્મિનલ શીટમાં શોધો.
વિદ્યુત ચિહ્નોનું કોષ્ટક
આ કોષ્ટકથી પહેલાં ભાગનું કામ સમજો. પછી એની બાજુમાં લખેલો કોડ વાંચો. ચિહ્ન અને કોડ સાથે વાંચવાથી ઘણી વાર આખી વાત સમજાય છે. જેમ કે R1 કોડ તમને ભાગોની યાદીમાં રેઝિસ્ટર સુધી લઈ જાય છે. એની કિંમત આકૃતિની બાજુમાં લખેલી હોઈ શકે છે અથવા ડ્રોઇંગની બીજી શીટ પર મળી શકે છે.

| ચિહ્ન કે ભાગ | શું સમજાય | શું તપાસવું |
|---|---|---|
| તાર અને જોડાણ | રેખા માર્ગ બતાવે છે. ટપકું શાખા જોડાઈ છે તે બતાવે છે. | રેખાઓ જ્યાં એકબીજાને કાપે છે ત્યાંનો નિયમ અને તારનો કોડ. |
| ફ્યુઝ | આ માર્ગમાં ફ્યુઝ છે. | ભાગોની યાદીમાં તેનો પ્રકાર અને રેટિંગ. |
| રેઝિસ્ટર | સર્કિટ પ્રમાણે તે કરંટ મર્યાદિત કરે છે અથવા વોલ્ટેજ નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે. | ઓહ્મ (Ω)માં મૂલ્ય અને ઓળખ કોડ. |
| કેપેસિટર | આ ભાગ વિદ્યુત ચાર્જ સંગ્રહે છે. | કેપેસિટન્સ, વોલ્ટેજ રેટિંગ અને ધ્રુવતાનું ચિહ્ન. |
| લાઇટ | આ માર્ગમાં સૂચક કે બીજી લાઇટ છે. | લાઇટ જલે ત્યારે તેનો અર્થ જણાવતું લેબલ. |
| કોન્ટેક્ટ અને કોઇલ | કોન્ટેક્ટ માર્ગ ખોલે કે બંધ કરે છે. કોઇલ કોન્ટેક્ટ ચલાવી શકે છે. | સામાન્ય સ્થિતિ અને બંનેનો સરખો ઓળખ કોડ. |
એક જ કામ માટે અલગ ડ્રોઇંગમાં જુદી આકૃતિ હોઈ શકે છે. સ્થિર રેઝિસ્ટર ક્યાંક નાના લંબચોરસથી અને ક્યાંક ઝિગઝેગ રેખાથી બતાવાય છે. બંને પાસે R1 કોડ અને 1 kΩ મૂલ્ય હોઈ શકે છે. એ વિગતો ચિહ્નોની સૂચિ સાથે સરખાવો. IEC આલેખ માટેનાં પ્રમાણભૂત ચિહ્નોનો આંતરરાષ્ટ્રીય સંગ્રહ રાખે છે. ડ્રોઇંગ સૉફ્ટવેરમાં એક કરતાં વધુ ચિહ્નસંગ્રહ મળી શકે છે. IECનાં આલેખ ચિહ્નો · Autodeskના ચિહ્નસંગ્રહની માહિતી
જોડાણ અને બીજી શીટ સુધી તારનો માર્ગ વાંચો
ચિત્રમાં બે રેખા એકબીજાને કાપતી હોય છતાં બંને તાર જુદા રહી શકે છે. ટપકાનો સામાન્ય નિયમ વાપરતા ડ્રોઇંગમાં ભરેલું ટપકું જોડાણ બતાવે છે. ટપકા વગરની આડી અને ઊભી રેખા પોતાના અલગ માર્ગે જાય છે. જૂના કે ખાસ પ્રકારના ડ્રોઇંગમાં બીજું ચિહ્ન હોઈ શકે છે. મૂંઝવણ હોય ત્યારે ચિહ્નોની સૂચિ તપાસો. છાપું ઝાંખું હોય તો ટપકું દેખાતું નથી. માર્ગ ક્યાં જાય છે એ નક્કી કરતાં પહેલાં મૂળ ફાઇલમાં ચિત્ર મોટું કરીને જુઓ. KiCadમાં તારના જોડાણો

ક્યારેક માર્ગ બીજી જગ્યાએ ચાલુ રહે છે, પણ બંને જગ્યાને જોડતી રેખા શીટ પર દેખાતી નથી. સર્કિટના આલેખમાં નેટ લેબલ જોડાણને નામ આપે છે. ઘણા આલેખમાં એકસરખાં નામ એ લેબલ માટે નક્કી કરેલી હદમાં જોડાય છે. સ્થાનિક લેબલ માત્ર પોતાની શીટ પર લાગુ પડી શકે છે. મશીનના ડ્રોઇંગમાં તીર સાથે શીટ નંબર અને ખાનાનું સ્થાન પણ આપેલું હોય છે. એ સરનામું લખી લો અને આગળ વધતાં પહેલાં બીજી બાજુ શોધો.
સામાન્ય રીતે ખુલ્લા અને બંધ કોન્ટેક્ટ વાંચો
સાદી રિલેમાં કોઇલને સપ્લાય મળતી ન હોય ત્યારે કોન્ટેક્ટની સ્થિતિ વાંચો. સામાન્ય રીતે ખુલ્લો (NO) કોન્ટેક્ટ આરામની સ્થિતિમાં માર્ગ ખુલ્લો રાખે છે. રિલે કામ કરે ત્યારે કોન્ટેક્ટ બંધ થાય છે અને માર્ગ પૂરો થાય છે. સામાન્ય રીતે બંધ (NC) કોન્ટેક્ટ આરામની સ્થિતિમાં માર્ગ પૂરો રાખે છે અને રિલે ચાલે ત્યારે ખૂલે છે. પુશ બટન માટે આરામની સ્થિતિ એટલે બટન દબાવેલું નથી. ડ્રોઇંગમાં કોઈ ખાસ સ્થિતિ દર્શાવી હોય તો એ નોંધ ધ્યાનમાં લો. Schneider Electricની કોન્ટેક્ટ વ્યાખ્યા

કોઇલ અને તેના કોન્ટેક્ટ એક જ શીટના દૂરના ભાગમાં કે જુદી શીટ પર હોઈ શકે છે. કયા ભાગ સાથે કામ કરે છે તે કોડ પરથી સમજાય છે. કોઇલ પર K1 લખેલું હોય તો K1ની દરેક નોંધ શોધો અને દરેક કોન્ટેક્ટનું કામ વાંચો. ક્યાંક કોઇલ પાસે કોન્ટેક્ટ ક્યાં છે તે પણ લખેલું હોય છે. સાચા ટર્મિનલ નંબર માટે ચોક્કસ મોડેલની માહિતી જુઓ. ઉદાહરણ તરીકે, Schneiderના TeSys Dમાં કોઇલના ટર્મિનલ A1 અને A2 છે. દર્શાવેલા NO સહાયક કોન્ટેક્ટના ટર્મિનલ 13–14 છે. TeSys Dના ટર્મિનલની માહિતી
VUKAR ઉત્પાદન
TPM-H થ્રી-ફેઝ DOL સ્ટાર્ટર પેનલ
સપ્લાયથી સીધા ચાલુ થતા થ્રી-ફેઝ બોરવેલ, ઓપનવેલ કે મોનોબ્લોક પંપ માટે. પેનલમાં MCB, ઑટો સ્વિચ અને સાયક્લિક ટાઇમર છે.
થ્રી-ફેઝ · 10 HP સુધીના વિકલ્પો
TPM-H જુઓ ↗બે માર્ગવાળું રિલે ડ્રોઇંગ વાંચી જુઓ
નીચેના ચિત્રના ઉપરના માર્ગમાં પુશ બટન S1 અને રિલે કોઇલ K1 છે. નીચેના માર્ગમાં K1નો સામાન્ય રીતે ખુલ્લો કોન્ટેક્ટ અને H1 લાઇટ છે. બંને માર્ગ એક જ ઓછા વોલ્ટેજના સપ્લાય અને રિટર્ન વચ્ચે છે. ચિત્ર સમજવા હવે ત્રણ સવાલ પૂછો.

- શરૂઆતમાં બટન છોડેલું હોય ત્યારે શું થાય? S1 ખુલ્લું છે. ઉપરના માર્ગથી કોઇલને સપ્લાય મળતી નથી. K1 કોન્ટેક્ટ ખુલ્લો હોવાથી લાઇટનો માર્ગ પણ ખુલ્લો છે.
- S1 દબાવો ત્યારે શું બદલાય? ઉપરનો માર્ગ પૂરો થાય છે અને કોઇલ કામ કરે છે. બીજા માર્ગનો K1 કોન્ટેક્ટ બંધ થાય છે. સપ્લાય અને ભાગ બરાબર હોય તો H1 જલે છે.
- S1 ફરી છોડો ત્યારે શું થાય? કોઇલ બંધ થાય છે. કોન્ટેક્ટ ફરી ખૂલે છે અને લાઇટ બુઝાય છે. આ સાદા ચિત્રમાં K1 ચાલુ રાખવા માટે કોઈ બીજો માર્ગ નથી.
અહીં શીખવા જેવું છે બંને K1 કોડ વચ્ચેનો સંબંધ. ચિત્રમાં કોઇલ અને કોન્ટેક્ટની આકૃતિ વચ્ચે સીધો તાર દેખાતો નથી. સરખો કોડ બતાવે છે કે કોઇલ એ કોન્ટેક્ટને ચલાવે છે. કોઇલ કંટ્રોલ શીટ પર હોય અને તેના કોન્ટેક્ટ પાવર શીટ પર હોય ત્યારે પણ આ રીતે સંબંધ શોધી શકાય છે.
વાંચેલું સાચું છે કે કેમ તે તપાસો
- પૂરો કોડ વાંચો. નાની છાપમાં K1 અને K11 સરખા દેખાઈ શકે. આકૃતિની બાજુનો કોડ તથા શીટ કે ખાનાનું સરનામું વાંચો.
- રિટર્નનું નામ વાંચો. 0 V, સિગ્નલ ગ્રાઉન્ડ અને રક્ષણ માટેની અર્થિંગની ભૂમિકા જુદી હોઈ શકે. કયા બિંદુ જોડાય છે તે સમજવા લેબલ અને ચિહ્નોની સૂચિ જુઓ.
- મોડેલ અને આવૃત્તિ સરખાવો. સાચા મશીનનું ડ્રોઇંગ હોય તો એ જ મશીનનું મોડેલ અને આવૃત્તિ તપાસો. વાંચવાની પ્રેક્ટિસ કાગળ પર કરો. ખરેખર વાયરિંગ કરવાનું હોય તો યોગ્ય દસ્તાવેજ લાયક ઇલેક્ટ્રિશિયનને આપો.
ડ્રોઇંગમાં અડધી માહિતી મળે ત્યારે શું કરવું?
તાર અને ટર્મિનલના નંબર કેવી રીતે વાંચવા? તારનો કોડ તમને કયા તાર કે માર્ગ પર છો તે બતાવે છે. ટર્મિનલનો નંબર ભાગ કે ટર્મિનલ પટ્ટી પરનું જોડાણ બતાવે છે. બંને મળે તો બંને લખી લો. ઉદાહરણ તરીકે X1:4 લખેલું હોય તો ટર્મિનલની યાદીમાં X1 શોધો અને એ પટ્ટીનું ચોથું સ્થાન વાંચો. તમારા ડ્રોઇંગમાં કોડનો નિયમ જુદો હોઈ શકે છે.
રિલેનું એક જ નામ બે જગ્યાએ હોય તો? કોડ પૂરો સરખાવો. જગ્યા બતાવતા અક્ષરો હોય તો એ પણ જુઓ. એક રિલેના બે કોન્ટેક્ટ પર રિલેનો કોડ એક જ હોઈ શકે છે. એમના ટર્મિનલ નંબર જુદા હોઈ શકે છે. રિલેનો પ્રકાર ભાગોની યાદીમાં જુઓ. બંને ચિહ્ન વાંચીને દરેક માર્ગનું કામ સમજો.
ભાગનું રેટિંગ ન લખ્યું હોય તો? ભાગોની યાદીમાં કે મોડેલના દસ્તાવેજમાં તેનો કોડ શોધો. ફ્યુઝનું ચિહ્ન બતાવે છે કે ત્યાં ફ્યુઝ છે. તેનું કરંટ રેટિંગ જાણવા બીજી માહિતી જોઈએ. રિલે કોઇલનું વોલ્ટેજ શોધવા પણ એ જ રીત વાપરો. ખાતરી થાય ત્યાં સુધી રેટિંગ સામે જગ્યા ખાલી રાખો.
આગળના અભ્યાસ માટે VUKARના મેન્યુઅલ અને જોડાણનાં ચિત્રોમાંથી એક લાઇટ કે રિલે પસંદ કરો. તેનો કોડ લખો, એ જ કોડની બીજી નોંધ શોધો અને રિટર્ન સુધીનો માર્ગ જુઓ. કયો કોન્ટેક્ટ બદલાય છે અને કેમ તે સમજાવી શકો, તો સર્કિટનું મુખ્ય કામ તમે સમજી લીધું છે.